ชวนทำความรู้จัก ลักษณะผื่นคันต่าง ๆ มีวิธีรับมือยังไง!

ทุกคนเคยไหมคะ ที่อยู่ดี ๆ เจ้าผิวหน้าหรือผิวตัวที่เคยเรียบเนียนของเรา ก็ดันมีตุ่มแดง ๆ ผื่นปื้น ๆ หรือตุ่มน้ำใส ๆ ผุดขึ้นมาทักทาย แถมยังพกพาความคันยุกยิกที่ชวนให้หงุดหงิดใจมาด้วย จะเกาก็กลัวผิวพังเป็นรอยแผลเป็น จะปล่อยไว้ก็คันจนนอนไม่หลับ ยิ่งเวลาที่เราไปหาหมอผิวหนัง แอบเห็นคุณหมอเปิด โปรแกรมคลินิก บนคอมพิวเตอร์เพื่อคีย์ประวัติ คัดกรองประเภทผื่น ยิ่งทำให้เราตระหนักได้เลยค่ะว่า เรื่องผื่นผิวหนังเนี่ยมันมีดีเทลที่ละเอียดซับซ้อนมากจริง ๆ เพราะผื่นแต่ละแบบก็มีหน้าตา มีสาเหตุและวิธีรักษาที่แตกต่างกันราวฟ้ากับเหวเลยล่ะค่ะ วันนี้เราเลยจะมาชวนทุกคนสำรวจตัวเอง ทำความรู้จักกับ "ลักษณะผื่นคันต่าง ๆ" ที่พบบ่อยในชีวิตประจำวันแบบเจาะลึก พร้อมแชร์วิธีรับมือและดูแลตัวเองเบื้องต้นอย่างถูกต้อง ผิวของเราจะได้กลับมาเนียนนุ่ม แข็งแรง และแฮปปี้อีกครั้งค่ะ!

ชวนทุกคนจำแนก "ลักษณะผื่นคัน" บนผิวหนัง คุณกำลังเจอกับตัวไหนอยู่ ?

การจะรักษาผื่นให้หายขาด เราต้องรู้ก่อนว่าศัตรูของเราคือใครค่ะ ผื่นคันที่เกิดขึ้นบนผิวหนังมนุษย์เรานั้น สามารถแบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ ตามลักษณะปรากฏและสาเหตุได้ดังนี้เลยค่ะ

ผื่นลมพิษ (Urticaria) มาไว ไปไว แต่คันทรมานใจสุด ๆ

ถ้าถามถึงผื่นที่สร้างความรำคาญใจเป็นอันดับต้น ๆ คงหนีไม่พ้น "ลมพิษ" ค่ะ เพราะว่าเขาจะมาในรูปแบบผื่นแดงที่มีขอบชัดเจน รูปร่างของลมพิษจะไม่มีความแน่นอน อาจจะเกิดขึ้นเป็นวงกลม วงรี หรือว่าเป็นปื้นก็ได้เหมือนกัน นอกจากนี้เขายังมีความใหญ่คล้ายกับแผนที่โลก พอเราเอานิ้วของเราไปกดดูตรงบริเวณที่นูนแดง จะทำผิวตรงบริเวณนั้นซีดลงชั่วคราวได้ค่ะ

• อาการร่วม : มีอาการคันยุกยิกอย่างรุนแรง ผิวจะรู้สึกร้อน ๆ สเปเชียลเอฟเฟกต์ของลมพิษคือ ความเคลื่อนไหวค่ะ คือผื่นมักจะขึ้นเร็ว ขยายวงกว้างรวดเร็ว และมักจะยุบหายไปเองภายใน 24 ชั่วโมง โดยไม่ทิ้งรอยแผลเป็น แต่! มันสามารถไปโผล่ขึ้นใหม่ที่จุดอื่นของร่างกายได้เรื่อย ๆ

• สาเหตุหลัก : เกิดจากการที่ร่างกายปล่อยสาร "ฮิสตามีน" (Histamine) ออกมาเมื่อเจอกับสิ่งกระตุ้น เช่น อาหารทะเล, ยาบางชนิด, แมลงสัตว์กัดต่อย, การเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิ (ร้อนจัด/เย็นจัด), หรือแม้กระทั่งความเครียด

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง (Atopic Dermatitis) โรคประจำตัวของคนผิวแห้งบอบบาง

นี่คือผื่นเรื้อรังยอดฮิตที่ทำให้หลายคนต้องปวดหัว เป็น ๆ หาย ๆ ไม่จบไม่สิ้นสักที ต้องบอกว่าในระยะเฉียบพลันจะเป็นผื่นแดง มันน้ำตุ่มใสเม็ดเล็ก ๆ แฝงอยู่ ถ้าอักเสบมาก ๆ อาจจะมีน้ำเหลืองเยิ้ม แต่ถ้าเป็นมานานจนเข้าสู่ระยะเรื้อรัง ผื่นจะกลายเป็นแผ่นหนา ผิวดูสาก แห้งกร้าน มีร่องผิวชัดเจนขึ้น (Lichenification) และสีผิวบริเวณนั้นจะเข้มขึ้น

• ตำแหน่งที่พบบ่อย : ถ้าระดับเบบี๋หรือเด็กเล็ก มักขึ้นที่แก้ม นอกแขน นอกขา แต่ถ้าเป็นในผู้ใหญ่ มักชอบขึ้นตามข้อพับแขน ข้อพับขา ซอกคอ ข้อมือ และข้อเท้าค่ะ

• อาการร่วม : คันรุนแรงมาก โดยเฉพาะช่วงกลางคืนหรือเวลาที่เหงื่อออก ยิ่งเกายิ่งคัน ยิ่งคันก็ยิ่งเกา กลายเป็นวงจรอุบาทว์ที่ทำให้ผิวอักเสบติดเชื้อได้ง่าย

• สาเหตุหลัก : กรรมพันธุ์มีส่วนสำคัญมากค่ะ ร่วมกับการที่เกราะปกป้องผิว (Skin Barrier) ทำงานบกพร่อง ทำให้ผิวสูญเสียความชุ่มชื้นได้ง่าย และไวต่อสิ่งเร้าในสิ่งแวดล้อม เช่น ฝุ่นละออง ไรฝุ่น หรือสารเคมี

ผื่นแพ้จากการสัมผัส (Contact Dermatitis) เมื่อผิวบอกว่า "เราเข้ากันไม่ได้"

ผื่นชนิดนี้เกิดขึ้นเฉพาะจุดหลังจากที่ผิวหนังของเราไปจูบปากสัมผัสกับสารบางอย่างที่ผิวเราไม่ชอบ เพราะเขาจะมาในรูปแบบของผื่นแดง ตุ่มใส หรือว่าตุ่มน้ำใส ซึ่งเขาจะมีขอบเขตมี่ค่อนข้างชัดเจนตามรูปทรงของสิ่งของที่เราได้ไปสัมผัวค่ะ ไม่ว่าจะเป็นผื่นเป็นวงรอบข้อมือเกิดจากการแพ้นาฬิกา ผื่นรอบสะดือจากการแพ้หัวเข็ดขัดนิกเกิล หรือเป็นผื่นที่แถบใบหน้าจากการแพ้เครื่องสำอาง

• อาการร่วม : คัน แสบ แดง และร้อนบริเวณที่สัมผัส หากแพ้รุนแรงผิวอาจลอกเป็นขุยหรือพองเป็นตุ่มน้ำโต ๆ ได้

• สาเหตุหลัก : แบ่งเป็น 2 แบบคือ ผื่นระคายเคือง (Irritant) เกิดจากสารที่มีฤทธิ์กัดกร่อนโดยตรง เช่น น้ำยาล้างจาน ผงซักฟอก น้ำยาล้างห้องน้ำ และ ผื่นแพ้ (Allergic) เกิดจากระบบภูมิคุ้มกันของผิวต่อต้านสารเฉพาะบางอย่าง เช่น น้ำหอม, สารกันเสียในครีม, โลหะนิกเกิล, หรือยางพารา

ผื่นจากเชื้อรา (Fungal Infections) ตัวร้ายที่มากับความอับชื้น

สำหรับเมืองร้อนชื้นชวนเหงื่อซึมอย่างบ้านเรา ผื่นเชื้อราคือแขกที่ไม่ได้รับเชิญที่เจอบ่อยมาก ๆ ค่ะ ที่คุ้นหูที่สุดคือ "กลาก" (Ringworm) และ "เกลื้อน" (Tinea Versicolor)

• ลักษณะที่สังเกตได้ (กลาก) : ผื่นจะเป็นวงกลมหรือวงรี ขอบของผื่นจะนูนแดง แฉะเล็กน้อย หรือมีตุ่มน้ำใส ๆ เล็ก ๆ เรียงกันอยู่ตามขอบ แต่บริเวณตรงกลางของวงจะดูเรียบเนียนกว่า (คล้าย ๆ รูปโดนัท) ผื่นจะค่อย ๆ ขยายวงกว้างออกไป

• ลักษณะที่สังเกตได้ (เกลื้อน) : เป็นดวงด่างเล็ก ๆ สีขาว สีชมพู หรือสีน้ำตาล มักอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม มีขุยละเอียดบาง ๆ เคลือบอยู่บนผิว

• ตำแหน่งที่พบบ่อย: บริเวณที่อับชื้น มีเหงื่อออกมาก เช่น ขาหนีบ (สังคัง), รักแร้, ใต้ราวอก, ใต้ร่มผ้า หรือระหว่างซอกนิ้วเท้า (ฮ่องกงฟุต)

• อาการร่วม : คันยุกยิก โดยเฉพาะเวลาที่เหงื่อออกหรืออยู่ในที่ร้อน ๆ

• สาเหตุหลัก : การรักษาความสะอาดไม่ดีพอ, ใส่เสื้อผ้าซ้ำ, ผ้าขนหนูอับชื้น หรือการสวมรองเท้าถุงเท้าที่ระบายอากาศไม่ดี ทำให้เชื้อราเจริญเติบโตได้ดีเยี่ยม

ผื่นคันจากแมลงสัตว์กัดต่อย (Insect Bites) และผื่นจากพืชพิษ

บางครั้งผื่นก็มาจากการจู่โจมของสิ่งมีชีวิตรอบตัวเราค่ะ ผื่นนี้มักจะเริ่มต้นจากตุ้มที่แดงนูนคันเดี่ยว ๆ หรือเป็นกลุ่ม เช่น โดนหมัดกัด หรือเรือดกัด และหากโดนแมลงบางชนิดอย่รางแมลงก้นกระดกผื่นจะเป็นรอยไหม้แดงปวดแสบปวดร้อน มีตุ่มน้ำพองใสตามที่แมลงคลานผ่าน

• อาการร่วม : คัน แสบ บวมแดง หากแพ้น้ำลายแมลงอย่างรุนแรง ตุ่มอาจขยายใหญ่และกลายเป็นตุ่มน้ำพองได้ค่ะ

เจาะลึกวิธีรับมือ และกู้ผิวพัง ให้กลับมาปังแบบลงมือทำได้ทันที!

เมื่อเราพอจะเดาออกแล้วว่าผื่นที่กำลังเผชิญอยู่เป็นประเภทไหน ทีนี้ก็ถึงเวลาลงมือจัดการควบคุมสถานการณ์ไม่ให้ลุกลามค่ะ ขอบอกเลยว่าหลักการดูแลผิวมีคาถาสำคัญอยู่ 3 ข้อคือหยุดเกา เติมน้ำให้ผิว เลี่ยงสิ่งกระตุ้นมาดูกันทีละสเต็ปเลยค่ะ

สเต็ปที่ 1 : การปฐมพยาบาลระงับความคัน (Emergency Care)

เมื่อความคันเข้าตา สิ่งแรกที่ห้ามทำเด็ดขาดคือการแกะ เกา หรือขัดถูแรง ๆ ค่ะ เพราะเล็บของเรามีเชื้อแบคทีเรียเพียบ ยิ่งเกา ผิวจะยิ่งอักเสบ เกิดแผลเปิด และเสี่ยงต่อการติดเชื้อซ้ำซ้อนจนกลายเป็นหนอง ทีนี้ล่ะเรื่องใหญ่เลยแค่ต้องดูวิธีการระงับให้ถูกต้องแค่นั้นเองค่ะ

• ประคบเย็นช่วยชีวิต : ใช้เจลเย็น หรือผ้าสะอาดห่อก้อนน้ำแข็ง นำมาประคบบริเวณที่มีอาการคันประมาณ 10 - 15 นาที ความเย็นจะช่วยทำให้เส้นประสาทรับความรู้สึกชาชั่วคราว ลดอาการคันและลดการขยายตัวของหลอดเลือดได้ดีมากค่ะ

• โลชั่นคาลาไมน์ (Calamine Lotion) : ไอเทมสามัญประจำบ้าน ทาบาง ๆ บริเวณผื่นคัน (ยกเว้นบริเวณแผลเปิดหรือเยื่อบุอ่อน) จะช่วยให้ความรู้สึกเย็นสบายผิวและลดคันได้ดี

• อาบน้ำอุณหภูมิห้อง : หลีกเลี่ยงการอาบน้ำอุ่นจัดหรือน้ำร้อนเด็ดขาดค่ะ เพราะน้ำร้อนจะยิ่งล้างไขมันตามธรรมชาติออกจากผิว ทำให้ผิวแห้งผาก เส้นเลือดขยายตัว และกระตุ้นให้ผื่นคันกำเริบหนักกว่าเดิม

สเต็ปที่ 2 : ปรับเปลี่ยนสกินแคร์และผลิตภัณฑ์อาบน้ำ (Skin Barrier Restoration)

ในขณะที่ผิวอักเซบ เกราะปกป้องผิวของเรากำลังอ่อนแอเต็มที เราต้องปรับโหมดการดูแลผิวให้เบามือที่สุดค่ะ

• เลือกสบู่สูตรอ่อนโยน (Gentle Cleanser) : พักสบู่ก้อนสูตรสครับผิว สบู่รักษาสิวรสจัดจ้าน หรือสบู่ที่มีน้ำหอมแรง ๆ ไปก่อนเลยค่ะ เปลี่ยนมาใช้เจลอาบน้ำสูตร Non-soap ที่มีค่า pH ใกล้เคียงกับผิว (ประมาณ 5.5) ไม่มีน้ำหอม ไม่มีสารกันเสียกลุ่มพาราเบน และไม่มีสารทำความสะอาดที่รุนแรงอย่าง SLS/SLES

• มอยส์เจอไรเซอร์คือหัวใจหลัก : หลังจากซับตัวหมาด ๆ (ภายใน 3 นาทีหลังอาบน้ำ) ให้รีบทาครีมบำรุงผิวทันที เลือกสูตรที่เน้นการฟื้นฟูเกราะป้องกันผิว มีส่วนผสมของ เซราไมด์ (Ceramides), กรดไขมัน (Fatty acids), คอเลสเตอรอล (Cholesterol) หรือส่วนผสมที่ช่วยลดการอักเสบเช่น Oatmeal extract, Licorice extract ครีมที่ดีสำหรับผิวผื่นคันควรเป็นเนื้อครีมเข้มข้นหรือบาล์มที่ปราศจากน้ำหอมและแอลกอฮอล์ค่ะ

สเต็ปที่ 3 : ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและสิ่งแวดล้อม (Trigger Avoidance)

• เสื้อผ้าต้องหายใจได้ : เลือกใส่เสื้อผ้าที่ทำจากผ้าฝ้าย (Cotton) 100% ที่หลวม สบาย ผิวสัมผัสนุ่ม ไม่สาก ไม่ระคายเคือง หลีกเลี่ยงผ้าขนสัตว์หรือผ้าใยสังเคราะห์ที่หนาเตอะชวนเหงื่อท่วม

• ซักผ้าด้วยสูตรเบบี๋ : น้ำยาซักผ้าและน้ำยาปรับผ้านุ่มสูตรเข้มข้นมักมีน้ำหอมตกค้างบนเส้นใยผ้า ซึ่งเป็นตัวการแอบแฝงที่ทำให้เราคันไม่หยุด ลองเปลี่ยนมาใช้น้ำยาซักผ้าสูตรอ่อนโยนสำหรับเด็กทารกดูนะคะ

• จัดการสิ่งแวดล้อมรอบตัว : ดูดฝุ่นห้องนอน ซักปลอกหมอนผ้าปูที่นอนด้วยน้ำร้อนทุก ๆ 1-2 สัปดาห์เพื่อฆ่าไรฝุ่น เปิดหน้าต่างให้อากาศถ่ายเท หรือใช้เครื่องฟอกอากาศเพื่อลดปริมาณฝุ่นละอองที่อาจมาเกาะและระคายผิวเราค่ะ

• ควบคุมอาหารและอารมณ์ : สำหรับคนที่เป็นลมพิษหรือผื่นภูมิแพ้ ช่วงที่ผื่นกำเริบควรหลีกเลี่ยงอาหารหมักดอง อาหารทะเล ของแสลง และพยายามนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ ไม่เครียด เพราะความเครียดจะกระตุ้นให้ร่างกายหลั่งสารอักเสบออกมา ทำให้ผื่นคันระเบิดตู้มขึ้นมาได้ค่ะ

การรักษาทางยา สัญญาณเตือนอันตราย และเมื่อไหร่ที่ต้องพึ่งมือหมอ ?

หากเราดูแลตัวเองเบื้องต้นแล้วอาการยังไม่ดีขึ้น การใช้ยารักษาอย่างตรงจุดก็เป็นสิ่งจำเป็นค่ะ โดยยาทั่วไปที่ใช้จัดการกับผื่นคันเพราะงั้นจดสิ่งเหล่านี้เอาไว้ได้เลย

การรักษาด้วยยา (ภายใต้การแนะนำของแพทย์หรือเภสัชกร)

• ยากินลดคัน (Antihistamines) : หรือยาแก้แพ้นั่นเองค่ะ มีทั้งกลุ่มที่กินแล้วง่วง (เช่น Hydroxyzine, Chlorpheniramine) เหมาะสำหรับกินก่อนนอนเพื่อจะได้ไม่เผลอเกาะตอนหลับ และกลุ่มที่ไม่ง่วง (เช่น Cetirizine, Loratadine, Fexofenadine) เหมาะสำหรับกินช่วงกลางวันเพื่อไปทำงานหรือเรียนได้ตามปกติ

• ยาทาเสตียรอยด์ (Topical Steroids) : เป็นยาที่ช่วยลดการอักเสบและระงับคันได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพสูงมาก แต่! มีข้อควรระวังอย่างยิ่งค่ะ ยาสเตียรอยด์มีความแรงหลายระดับ (ตั้งแต่ระดับอ่อนยันเข้มข้นสูง) การเลือกใช้ต้องดูประเภทของผื่นและตำแหน่งผิวหนัง (เช่น ห้ามใช้สเตียรอยด์ชนิดแรงทาที่ใบหน้าหรือผิวอ่อน ๆ เด็ดขาด เพราะจะทำให้ผิวบาง เส้นเลือดฝอยแตก หรือเป็นสิวสเตียรอยด์) และไม่ควรทาติดต่อกันเกิน 1-2 สัปดาห์โดยไม่มีแพทย์สั่งนะคะ

• ยาทากลุ่มที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (Topical Immunomodulators) : เช่น Tacrolimus หรือ Pimecrolimus ยาสูตรนี้เหมาะสำหรับผื่นภูมิแพ้ผิวหนังเรื้อรัง สามารถทาต่อเนื่องระยะยาวได้ปลอดภัยกว่า ไม่ทำให้ผิวบางค่ะ

• ยาทาฆ่าเชื้อรา (Topical Antifungals) : หากผื่นนั้นเกิดจากเชื้อรา (กลาก เกลื้อน) ต้องใช้ยาทาฆ่าเชื้อราโดยเฉพาะ เช่น Clotrimazole, Ketoconazole, Miconazole และที่สำคัญคือ ต้องทาต่อเนื่องจนครบกำหนด (มักจะประมาณ 2-4 สัปดาห์) แม้ว่าผื่นจะดูหายแดงแล้วก็ตาม เพื่อป้องกันไม่ให้เชื้อรากลับมาเกิดซ้ำค่ะ

  ข้อห้ามสำคัญ : ห้ามเอายาสเตียรอยด์ไปทาผื่นเชื้อราเด็ดขาด เพราะสเตียรอยด์จะไปกดภูมิคุ้มกัน ทำให้เชื้อราเริงร่าเจริญเติบโตลุกลามใหญ่โตกว่าเดิมค่ะ

สัญญาณเตือนอันตราย (Red Flags) ที่ต้องไปโรงพยาบาลด่วน!

แม้ว่าผื่นคันส่วนใหญ่จะเป็นเรื่องชวนรำคาญใจที่ไม่ได้อันตรายถึงชีวิต แต่มีผื่นบางประเภทที่เป็นสัญญาณเตือนของภาวะแพ้รุนแรง (Anaphylaxis) หรือการติดเชื้อในกระแสเลือด ถ้าคุณหรือคนใกล้ชิดมีผื่นร่วมกับอาการเหล่านี้ ต้องทิ้งทุกอย่างแล้วไปห้องฉุกเฉินทันที

• มีอาการแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก หายใจมีเสียงหวีด

• มีอาการบวมที่บริเวณใบหน้า ริมฝีปาก เปลือกตา หรือลิ้นโตจนคับปาก

• หน้ามืด เป็นลม ความดันโลหิตตก หรือชีพจรเต้นรัว

• ผื่นคันลุกลามรวดเร็วทั่วร่างกายในเวลาอันสั้น มีไข้สูง ร่วมกับผิวหนังพองพุพองและหลุดลอกคล้ายโดนน้ำร้อนลวก (อาจเป็นอาการแพ้ยารุนแรง)

• ผื่นมีลักษณะเป็นหนอง มีเส้นแดง ๆ ลากยาวออกจากผื่น หรือกดแล้วเจ็บปวดอย่างรุนแรง ซึ่งแสดงถึงการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อนขั้นรุนแรง

การรับมือกับลักษณะผื่นคันต่าง ๆ แท้จริงแล้วเริ่มต้นจากการสังเกตและใส่ใจในรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ของร่างกายเราค่ะ ผิวหนังคือปราการด่านแรกที่คอยส่งสัญญาณเตือนเมื่อมีบางอย่างภายในหรือภายนอกร่างกายเกิดความไม่สมดุล ดังนั้น เมื่อมีผื่นขึ้น อย่าเพิ่งตื่นตระหนกตกใจและอย่าเพิ่งรีบวิ่งไปซื้อยาครีมครอบจักรวาลมาทาสุ่มสี่สุ่มห้าค่ะ ให้เริ่มจากความใจเย็น ปฏิบัติตามขั้นตอนการดูแลผิวที่อ่อนโยน แยกแยะประเภทผื่นเบื้องต้น และหากดูท่าไม่ดี ผื่นไม่ยุบภายใน 2 - 3 วัน หรือคันจนรบกวนคุณภาพชีวิต การเดินเข้าคลินิกหรือโรงพยาบาลเพื่อให้คุณหมอผิวหนังตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียดคือทางออกที่ดีที่สุดค่ะ อีกทั้งปัจจุบันนี้ด้วยเทคโนโลยีและระบบการจัดการทางการแพทย์ที่ทันสมัย คุณหมอมีเครื่องมือและข้อมูลที่แม่นยำในการดูแลเราอย่างปลอดภัย แลกกับการได้ผิวที่เนียนใส สุขภาพดี และความสบายใจกลับคืนมา ขอบอกเลยว่าคุ้มค่าที่สุดค่ะ!